Oslobođenje i slom starog poretka
U ovom delu hronike prikazani su događaji vezani za oslobođenje Nove Pazove, dolazak prvih organa nove vlasti, naseljavanje autokolonista, kao i prve akcije koje su preduzimali novi stanovnici. Opisan je način organizovanja vlasti, sprovođenje prvih izbora i funkcionisanje opštine, sve do njenog ukidanja nakon donošenja Zakona o lokalnoj samoupravi.
Srpska vlast – po treći put
Dok su se vodile borbe za oslobođenje Beograda, nemački kolonisti su počeli masovno da napuštaju Novu Pazovu. Još pre dolaska partizanskih jedinica u Srem, kolone nemačkih građana kretale su se ka severu, prema Austriji i Nemačkoj. Prema podacima iz knjige „Neu Pasua“, ukupno 4.459 stanovnika Nove Pazove nastanilo se u Zapadnoj Nemačkoj (Baden-Virtemberg, Hesen, Bavarska i Rajnland-Falc). U Austriju se iselilo 573 ljudi, u Kanadu 208, a u Sjedinjene Američke Države 26.
Pred kraj Drugog svetskog rata Nova Pazova je imala 6.184 stanovnika. Na svojim ognjištima ostalo je tek nekoliko nemačkih porodica koje su tokom rata pokazale lojalnost, među kojima su bili vlasnici mlina Binder, seoski veterinar Kramer i još poneki meštani.
Ulazak partizanskih jedinica – svedočanstva iz ratnih dnevnika
O ulasku partizanskih jedinica u Novu Pazovu svedoče izvodi iz Operativnog dnevnika Štaba Šeste proleterske divizije „Nikola Tesla“ za period od 21. do 31. oktobra 1944. godine. U izveštajima dostavljenim Štabu Prvog proleterskog korpusa 22. oktobra 1944. navodi se kretanje Kosmajske brigade i drugih jedinica koje su, nakon čišćenja Zemuna, nastavile napredovanje ka Batajnici, Novim Banovcima i Novoj Pazovi.
Prema tim zapisima, Nova Pazova je „likvidirana“, odnosno oslobođena od neprijateljskih snaga 22. oktobra 1944. godine, nakon čega su jedinice nastavile kretanje prema Staroj Pazovi, Golubincima i dalje ka Rumi.
Kada je Nova Pazova oslobođena
Isti datum oslobođenja potvrđuje i knjiga „Borbe u Sremu 1941–1944“ autora Srete Savina, u kojoj se navodi da je nakon oslobođenja Zemuna 22. oktobra 1944. godine, Šesta proleterska divizija oslobodila Novu Pazovu, Dobanovce i Nove Banovce. Time je Nova Pazova, po treći put u svojoj istoriji, postala deo srpske države.
Stanovništvo i učesnici Narodnooslobodilačke borbe
Prema popisu iz 1931. godine, Nova Pazova je imala 4.915 stanovnika, od kojih 4.817 Nemaca, 54 Srbina, 16 Hrvata, 6 Mađara i 4 pripadnika drugih naroda. Ne postoje pouzdani podaci o broju Novopazovčana koji su učestvovali u Narodnooslobodilačkoj borbi. S obzirom na dominantno nemačko stanovništvo, pretpostavljalo se da boraca iz ovog mesta nije bilo, ali je zabeležen izuzetak – Jozef Štrumpf, Nemac iz Nove Pazove, koji je bio pripadnik NOVJ. Preživeo je rat i penzionisan u činu majora JNA.
Nova Pazova bez stanovnika – svedočanstvo borca
Kako je izgledala Nova Pazova u danima oslobođenja opisao je borac Rade Anfus, pripadnik III diviziona Artiljerijske brigade Pete divizije, u listu „Mina“ od 31. decembra 1944. godine. On piše o prolasku jedinica kroz opustelo mesto, bez stanovnika, sa kućama koje su nosile nemačke natpise i imenima domaćina. Pojedine kuće bile su zapaljene, jer su služile kao uporišta fašističkih snaga i pete kolone.
Plamen novog života
U svom tekstu „Put u borbu“, Rade Anfus opisuje marš jedinica kroz Zemun, Batajnicu i Novu Pazovu, i snažnu simboliku prelaska Save, reke koja je tokom okupacije predstavljala granicu između dve fašističke tvorevine. Nova Pazova, iako bez stanovnika, ostala je u sećanju boraca kao mesto kroz koje je prošao „plamen novog života“ – simbol oslobođenja i početka novog poretka.
Bekstvo neprijatelja i avetinjaska tišina
Tokom oktobra 1944. godine, većina švapskih porodica napustila je Novu Pazovu, noseći sa sobom sve što su mogli. Deo imovine je uništavan, dok su vrednije stvari zakopavane u dvorištima, u nadi da će se jednog dana vratiti. Prvih dana oktobra mesto je bilo puno neprijateljskih snaga – prema nekim procenama, više od 11.000 vojnika, uglavnom Nemaca, ali i ustaša i belogardejaca.
Kada su borci 12. korpusa NOVJ ušli u Novu Pazovu, zatekli su avetinjaski prazno mesto. Ulice su bile pune napuštenih vozila, mrtvih i ranjenih neprijateljskih vojnika, dok su kuće bile zaključane. Nova Pazova je tada služila kao odmorište i privremena bolnica za oslobodioce.
Prvi koraci nove vlasti
Pošto je mesto bilo gotovo potpuno prazno, nova narodna vlast iz Stare Pazove imala je zadatak da organizuje život i uspostavi upravu u Novoj Pazovi. Do sredine decembra 1944. godine nije bilo organizovanog civilnog života. Kao prva faktička vlast u Novoj Pazovi smatra se dolazak Rada Mucalja, koji je sa suprugom Katicom stigao 4. novembra 1944. godine.
On je svedočio da je u mestu postojala samo prolazna kuhinja za vojsku i prolaznike, dok je on sam desetak dana bio jedini civil u mestu. Postepeno su prikupljani kreveti, posuđe, stoka i druge potrepštine, koje su smeštane u magacine i školske prostorije. Kasnije je stiglo i dvadesetak milicionera, formiran je prvi Mesni narodnooslobodilački odbor i uspostavljena zvanična vlast u Novoj Pazovi.
